تستوسترون هورمونی است که نقش اساسی در سلامت مردان دارد؛ به این ترتیب که حفظ قدرت عضلانی، تراکم استخوان، میزان تمایل جنسی، روحیه و کیفیت زندگی عمومی فرد را تحت تأثیر قرار میدهد. با افزایش سن و عواملی مانند اضافه وزن، استرس مزمن و سبک زندگی نامناسب، سطح تستوسترون در مردان به تدریج کاهش مییابد. مطالعات متعددی نشان دادهاند که کاهش مزمن سطح تستوسترون میتواند با خستگی، ضعف عضلانی، افسردگی و درگیری با بیماریهای مختلف در ارتباط باشد. از این رو، امروزه بسیاری از افراد به دنبال راهکارهای طبیعی برای حفظ یا افزایش سطح تستوسترون هستند. یکی از این روشها، استفاده از مکملهای گیاهی است. این مکملها به دلیل اثرات ضد اضطراب و آداپتوژنیک خود مورد توجه قرار گرفتهاند؛ بنابراین، این مواد میتوانند با کاهش کورتیزول (هورمون استرس) به بهبود تعادل هورمونی کمک کنند. در ادامه به بررسی علمیترین گیاهان و مکملهای گیاهی پرداخته و مهمترین آنها را معرفی میکنیم. لازم است اشاره شود که اطلاعات ارائه شده جنبه آموزشی دارد و هیچگاه جایگزین مشاوره تخصصی پزشکی نیست؛ پس، پیش از مصرف هر مکمل، بهتر است ابتدا با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت شود.
تستوسترون یک هورمون استروئیدی (مشتق از کلسترول) و مهمترین هورمون جنسی مردانه به شمار میآید که در عین حال در بدن زنان نیز وجود دارد؛ اما در سطوح بسیار پایینتر. این هورمون هم اثرات آندروژنیک (ایجاد و حفظ ویژگیهای جنسی مردانه) و هم اثرات آنابولیک (کمک به ساخت عضله و استخوان) دارد.
میزان تستوسترون توسط محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-غدد جنسی تنظیم میشود و با افزایش سن، به ویژه در مردان، معمولاً به تدریج کاهش مییابد. پایین بودن آن میتواند به خستگی، کاهش میل جنسی، کاهش توده عضلانی و مشکلات خلقی منجر شود و بالا بودن غیر طبیعی آن (مثلاً با مصرف خودسرانه داروهای هورمونی) خطراتی مثل آکنه شدید، ریزش موی الگوی مردانه، بزرگ شدن غیر طبیعی سینه مردان و مشکلات قلبی-عروقی به همراه دارد.
همانطور که پیشتر نیز به آن اشاره کردیم، تستوسترون هورمونی استروئیدی است که عمدتاً در بیضهها (و با مقادیر کمتری در غدد فوق کلیوی) تولید میشود و در طول دوره نوجوانی و جوانی به اوج خود میرسد. پس از حدود ۳۰ سالگی، سطح تستوسترون در مردان به طور متوسط حدود ۱ تا ۲٪ در هر سال کاهش مییابد. این هورمون در سلامت عمومی مردان نقشهای متعددی بر عهده دارد؛ از جمله:
کاهش قابل توجه در سطح تستوسترون (هیپوگونادیسم) در مردان میتواند به خستگی مزمن، کاهش میل جنسی، کاهش توده عضلانی و تراکم استخوان، افزایش چربی بدن و بروز نشانههای افسردگی منجر شود. همینطور شواهد نشان میدهند که سطح پایین تستوسترون در مردان میانسال با ریسک بالاتر ابتلا به بیماریهای قلبی، دیابت نوع ۲، افسردگی و کاهش کیفیت زندگی همراه است. به بیان دیگر، حفظ سطح طبیعی تستوسترون برای سلامت فیزیکی و روحی آقایان از اهمیت ویژهای برخوردار است.
عوامل متعددی در کاهش سطح تستوسترون نقش دارند که مهمترین آنها افزایش سن است. معمولاً مردان از حوالی ۴۰ سالگی به بعد هر سال حدود ۱٪ دچار افت سطح تستوسترون میشوند. اضافه وزن و چاقی، به ویژه چاقی شکمی، میتواند با کاهش حساسیت به انسولین و افزایش سطح آروماتاز (آنزیم تبدیل تستوسترون به استروژن)، منجر به کاهش سطح این هورمون در مردان شود. استرس مزمن و ترشح بالای هورمون کورتیزول (هورمون استرس) یکی دیگر از عوامل به شدت مهم در این زمینه است. شواهد نشان داده است که افزایش کورتیزول ارتباط معکوسی با سطح تستوسترون دارد. به عبارت دیگر، در شرایط پر استرس، بدن ترشح بیشتری از کورتیزول دارد که میتواند تولید تستوسترون را سرکوب کند. عوامل دیگر شامل اختلالات خواب، مصرف الکل و سیگار، کم تحرکی و درگیری با برخی بیماریهای مزمن مانند دیابت و کمکاری تیروئید هستند. بنابراین، بهبود سبک زندگی (کاهش استرس، مدیریت وزن، ورزش منظم) میتواند بخشی از راهکار طبیعی برای حفظ میزان تستوسترون باشد.
در تحقیقات جدید مکملهای گیاهی به عنوان گزینهای در کنار روشهای سبک زندگی و درمانهای پزشکی مطرح شدهاند. گیاهانی با خواص آداپتوژنیک (مثل آشواگاندا، رودیولا، جنسینگ) میتوانند به بدن کمک کنند تا با استرس سازگار شود و احتمالاً اثرات منفی استرس روی هورمونهای جنسی کاهش یابد. همچنین برخی ترکیبات گیاهی ممکن است مستقیماً تولید تستوسترون را تحریک کنند یا از تبدیل آن به استروژن (آروماتیزاسیون) جلوگیری نمایند. یک مرور بر روی ۳۲ مطالعه بالینی نشان داد که دو عصاره گیاهی زیر، بیشترین شواهد مؤثر بر افزایش سطح تستوسترون را دارند.
به عبارت دیگر، از هر ۱۳ گیاه بررسی شده در این مطالعات، فقط برای ۲ مورد (شنبلیله و آشواگاندا) نتایج قابل توجهی در افزایش تستوسترون گزارش شده است. سایر گیاهان همچون جینسینگ قرمز آسیایی و عصاره فورسکولین (کلوئوس فورسکولی) نیز تا حدودی در این خصوص مؤثر شناخته شدهاند؛ اما تعداد مطالعات محدود بوده و نتایج حاصل از آنها بسیار متناقض هستند. به طور کلی، از ۳۲ مطالعه موجود، تنها ۹ مطالعه افزایش معناداری در سطح تستوسترون گزارش کردهاند. در ادامه، مهمترین مکملهای گیاهی مورد بررسی را معرفی میکنیم.
در این بخش، به معرفی گیاهانی میپردازیم که بر افزایش سطح تستوسترون در مردان به شدت اثرگذار بوده و نتایج حاصل از آن، بسیار مورد توجه واقع شده است.
این گیاه سنتی هندی به عنوان یک آداپتوژن شناخته میشود و نقش مؤثری در کاهش استرس و تنظیم هورمونهای بدن دارد. مطالعات بالینی متعددی نشان دادهاند که مصرف روزانه معادل حدود ۶۰۰ میلیگرم عصاره استاندارد آشواگاندا میتواند پس از چند هفته تا چند ماه به افزایش قابل توجهی در سطح تستوسترون منجر شود. برای مثال، یک مطالعه تصادفی روی مردان دارای اضافه وزن (میانگین سن ۵۰ سال) گزارش داد کسانی که روزانه ۶۰۰ میلیگرم آشواگاندا مصرف کردند، پس از ۸ هفته حدود ۱۵٪ افزایش را در تستوسترون خود تجربه کردند؛ در حالی که گروه دارونما تغییر قابل توجهی را نشان ندادند. مطالعه دیگری روی مردان سالم نشان داد که مصرف روزانه ۳۰۰ میلیگرم آشواگاندا دو بار در روز، همراه با برنامه ورزش مقاومتی ۸ هفتهای، افزایش چشمگیری در سطح تستوسترون (به میزان +۹۶.۲ ng/dL در مقایسه با +۱۸.۰ ng/dL گروه دارونما) و بهبود عملکرد ورزشی ایجاد میکند. همچنین آشواگاندا میتواند کیفیت اسپرم و قدرت باروری را بهبود بخشد. به طور خلاصه، شواهد فعلی نشان میدهند آشواگاندا یکی از مؤثرترین گیاهان در ارتقای میزان تستوسترون است، اگرچه همه مطالعات هم یکسان نبودهاند.
برای کسب اطلاعات بیشتر مقالهی “خواص آشواگاندا چیست؟” را مطالعه کنید.
شرکت آمیتیس نیک دارو یک مکمل غذایی آشواگاندا عرضه کرده که بر پایه ریشه گیاه آشواگاندا فرموله شده است. این محصول مکملی گیاهی با خواص آداپتوژنیک بینظیری است که به بهبود عملکرد مغز، کاهش استرس، کنترل قند خون و افزایش باروری کمک میکند. همچنین مصرف مرتب این گیاه، سطح تستوسترون را افزایش داده و کیفیت اسپرم را بهبود میبخشد. از مهمترین ویژگیهای این مکمل، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
برای اطلاعات بیشتر از این مکمل حتماً صفحهی “بهترین مکمل آشواگاندا و هر آنچه که باید بدانید” را مطالعه کنید.
شنبلیله گیاهی است با دانههای معطر که در آشپزی و طب سنتی بسیار کاربرد دارد. ترکیبات فعال آن، به ویژه ساپونینهای استروئیدی مانند پرودیو سین» (protodioscin)، قادرند به تحریک تولید تستوسترون کمک کنند. یک مطالعه ۱۲ هفتهای روی ۵۰ مرد نشان داد مصرف ۵۰۰ میلیگرم شنبلیله حاوی غلظت بالا پرودیو سین، در ۹۰٪ افراد شرکتکننده منجر به افزایش چشمگیر میزان تستوسترون (تا حدود ۴۶٪ و بیشتر) و بهبود عملکرد جنسی، خلق، انرژی و تعداد اسپرم شد. مطالعه دیگری روی ۱۲۰ مرد میانسال (در رنج سنی۴۳ تا ۷۵ ساله) نشان داد مصرف ۶۰۰ میلیگرم عصاره شنبلیله به مدت ۱۲ هفته، علاوه بر افزایش تستوسترون، میل جنسی را نیز بهبود میبخشد. با این حال، همه مطالعات نتایج مثبتی به همراه نداشتهاند؛ برخی تحقیقات اثر مثبتی روی سطح تستوسترون نشان ندادهاند که لزوم تکرار و گسترش مطالعات را تأیید میکند. در کل، شواهد فعلی حاکی از این است که شنبلیله یکی دیگر از مکملهای گیاهی با پتانسیل افزایش تستوسترون و بهبود باروری است؛ اگرچه نتایج هنوز کاملاً قطعی نیست.
هرچند زنجبیل معمولاً به عنوان ادویه شناخته میشود، برخی تحقیقات محدود نشان میدهند که مصرف زنجبیل ممکن است در بهبود تولید تستوسترون مؤثر باشد؛ ولی شواهد قوی بالینی هنوز در دست نیست و نیاز به مطالعات بیشتر در این زمینه احساس میشود.
جنسینگ آسیایی (پاناکس جنسینگ) یک گیاه آداپتوژن دیگر است که ممکن است به بهبود عملکرد جنسی کمک کند؛ اما شواهد آن در افزایش مستقیم سطح تستوسترون محدود است. در یک مطالعه تحقیقاتی آمده که مصرف جنسینگ تأثیر مثبتی روی سطح تستوسترون دارد؛ ولی سایر مطالعات هنوز نتیجهای مشاهده نکردهاند.
مهمترین راهکارهای طبیعی برای بالا بردن سطح تستوسترون در مردان، اصلاح تغذیه، ورزش منظم، خواب کافی، کاهش استرس و مدیریت وزن است.
همه اطلاعات ذکر شده بر اساس تحقیقات علمی فعلی ارائه شدهاند و مصرف هر مکمل گیاهی با احتمال وجود اثرات جانبی یا تداخل دارویی همراه است؛ برای مثال، مطالعات نشان میدهند آشواگاندا معمولاً در صورتی که تا ۳ ماه مصرف شود، بیخطر ارزیابی شده؛ اما اطلاعات کافی درباره مصرف طولانی مدت آن هنوز در دست نیست. همچنین در پروتکلهای مطالعه، مصرفکنندگان آشواگاندا باید از بیماریهای خود ایمنی، اختلالات تیروئید، سرطان پروستات مبرا باشند. همچنین، مصرفکنندگان داروهای خاص مانند داروهای فشار خون، داروهای تیروئید، آرامبخشها و داروهای کنترل قند در این زمینه احتیاط کنند؛ چون ممکن است تداخل ایجاد شود. به طور کلی، به دلیل احتمال بروز عوارض گوارشی، خوابآلودگی یا تداخل با برخی داروها، باید قبل از مصرف بلند مدت هر مکمل گیاهی، حتماً با پزشک مشورت شود. توجه داشته باشید هیچ مکملی جایگزین رژیم غذایی سالم و پیگیری فرایندهای پزشکی نمیشود و در صورت بروز علائم نامطلوب، باید حتماً مصرف را متوقف کرده و سریعاً با پزشک خود مشورت نمایید.
در مجموع، شواهد علمی نشان میدهند که برخی از مکملهای گیاهی که خواص آداپتوژنیک دارند، مانند آشواگاندا و شنبلیله، پتانسیل افزایش سطح تستوسترون را نیز دارند. این گیاهان علاوه بر تأثیرات هورمونی، فواید دیگری مانند کاهش استرس، بهبود خلق و خو و تقویت باروری را نیز میتوانند داشته باشند. با این حال، تأکید میشود تحقیقات بیشتری برای اثبات قطعی اثربخشی و ایمنی بلند مدت این مکملها لازم است. همچنین همواره سبک زندگی سالم (ورزش منظم، تغذیه متعادل، خواب کافی و کنترل استرس) به عنوان پایه اولیه حفظ سلامت هورمونی توصیه میشود. هرگونه مکملی همچون مکمل آشواگاندا آمیتیس نیک دارو که در بازار موجود است، باید با دقت انتخاب شده (به ویژه از نظر اصالت و اخذ مجوزها) و تحت نظر متخصص مصرف شود. در پایان یادآوری میشود که افزایش طبیعی سطح تستوسترون زمان میبرد و مکملها تنها در صورت مصرف صحیح، پتانسیل ایجاد تغییرات ملایم را دارند و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نمیشوند.
شواهد کنونی حاکی از این است که عصارههای گیاهی آشواگاندا و شنبلیله بیشترین اثر مثبت را بر سطح تستوسترون نشان دادهاند؛ اما در هر صورت مصرف این مکملها باید در کنار تغییرات سبک زندگی مناسب و با مشورت پزشک باشد.
برخی مطالعات بالینی نشان دادهاند مردانی که روزانه حدود ۳۰۰ تا ۶۰۰ میلیگرم عصاره آشواگاندا مصرف کردهاند، پس از چند هفته افزایش معناداری در تستوسترون خود داشتهاند. به عنوان مثال، یک مطالعه افزایش تقریباً ۱۵٪ و مطالعهای دیگر افزایش ۹۶ ng/dL (در مقابل ۱۸ ng/dL گروه دارونما) گزارش کردهاند. اما باید توجه کرد همه مطالعات به یک نتیجه نرسیدهاند و نتایج فردی ممکن است متفاوت باشد.
در مطالعات اشاره شده معمولاً افراد ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیگرم عصاره استاندارد آشواگاندا را برای یک یا دو بار در روز مصرف کردهاند. دوزهای بالاتر نیز در برخی تحقیقات بهکار رفته است. اما از آنجا که آشواگاندا میتواند با گذشت زمان اثر خود را از دست بدهد و برای بررسی ایمنی بلند مدت اطلاعات کمی در دست داریم، معمولاً مصرف آن برای دورههای ۸ تا ۱۲ هفتهای پیشنهاد میشود. حتماً قبل از شروع مصرف، میزان دوز مناسب را با پزشک در میان بگذارید.
بله. همانند هر دارو یا مکمل دیگری، امکان بروز عوارض جانبی وجود دارد. به عنوان نمونه، مصرف آشواگاندا میتواند ایجاد خوابآلودگی، دلپیچه کند و یا موجب افت شدیدی در فشار خون شود؛ بنابراین در صورت مصرف داروهای فشار خون یا آرامبخش باید احتیاط کرد. همچنین در شرایط خاصی مثل بارداری، شیردهی یا ابتلا به بیماریهای تیروئید ممکن است مصرف برخی گیاهان مناسب نباشد. به همین دلیل توصیه میشود پیش از مصرف طولانی مدت مکمل، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
علاوه بر مکملها، رژیم غذایی و سبک زندگی سالم، نقش مهمی در این زمینه دارند. کاهش وزن در افراد دارای اضافه وزن، انجام ورزشهای قدرتی و تناوبی، خواب کافی و کنترل میزان استرس، راههای اولیه برای حفظ محدوده نرمال تستوسترون هستند. ویتامینها و مواد معدنی مثل ویتامین D و روی نیز در تولید تستوسترون نقش مهمی دارند؛ بنابراین، تأمین این مواد در رژیم غذایی از اهمیت ویژهای برخوردار است. توصیه میشود برای بهبود هرچه بیشتر وضعیت هورمونی خود، همه جوانب سلامتی از جمله تغذیه، ورزش و مدیریت استرس را در نظر بگیرید و در صورت نیاز از مکملهای دارای مطالعه علمی پشتیبانی شده بهره ببرید.
تمامی حقوق مادی و معنوی این وبسایت متعلق به شرکت آمیتیس نیک دارو میباشد و هرگونه کپی برداری از آن پیگرد قانونی دارد.
